POLIGONALNA TWIERDZA POZNAŃ,

czyli rzecz o tem, jak w stuleciu dziewiętnastem Prusacy przekształcili
miasto Poznań w wielką fortecę.
Przez Mariusza Wojciechowskiego ze Słupska detaliczne fortalicji opisanie,
przez Jacka Biesiadkę z Poznania abrysy pieczołowicie wykonane,
a przez obu szkice twierdzy.
Działo się w Poznaniu i Słupsku.
MCMXCIX-MM

Flaga Prus

Pruski orzeł

UMOCNIENIA MIEJSKIE OD X DO XVIII WIEKU

Poznański gród książęcy na Ostrowie Tumskim był ufortyfikowany już w X wieku. Miasto lokowane w 1253 roku na lewym brzegu Warty otrzymało mury z basztami wykuszowymi pod koniec wieku XIII, wtedy też powstał zamek książęcy Przemysława II. W wieku XV wzniesiono wokół miasta drugi, zewnętrzny mur.

W murach miejskich znajdowały się cztery bramy (Wrocławska, Wroniecka, Wielka i Wodna) oraz kilka mniejszych furtek dla pieszych. Połączenie z prawobrzeżnymi przedmieściami zapewniały dwa duże mosty - z Garbar na Chwaliszewo oraz z Grobli do Miasteczka. Ważną rolę odgrywał niewielki most z Garbar na wyspę Grobla.

W drugiej połowie XVII wieku średniowieczne mury zaczęto modernizować, wznosząc kilka bastionów i szańców, nigdy jednak w podupadającym mieście nie powstała regularna twierdza bastionowa. W XVII i XVIII wieku umocnienia przebudowywali doraźnie Szwedzi, Sasi, Rosjanie i Polacy. Pod koniec XVIII wieku były w bardzo złym stanie. Miasto, dzięki działającej od 1779 roku Komisji Dobrego Porządku, dźwigało się z upadku, w latach 1781-83 nastąpiła symboliczna wręcz odbudowa ratusza zakończona osadzeniem na wieży złotego orła z herbami króla i Rzeczypospolitej na piersiach. W roku 1790 miasto liczyło 12 tysięcy mieszkańców.

Poznań został zajęty 31 stycznia 1793 przez oddziały pruskie pod dowództwem generała majora von Trencka, później obsadzony przez silniejszy korpus pod dowództwem gen. von Möllendorfa, którego oddziały wkroczyły do miasta 30 maja 1793; pierwszym komentantem został 6 lutego 1793 mianowany pułkownik von Dietherdt z 3. Pułku Dragonów von Prittwitz. W niewielkim mieście stacjonował tylko jeden pułk - najpierw 55 Pułk Piechoty, a od 1795 39 Pułk Piechoty.

Kiedy w 1793 roku Poznań znalazł się w Prusach Południowych, minister Otto von Voss zarządził rozbiórkę murów miejskich. Trwała ona przez cały okres intensywnej przebudowy miasta, którą kierował David Gilly, a po pożarze w 1803 roku specjalna rządowo-miejska Komisja Retablissement pod kierownictwem Ferdinanda Triesta. Prace te przerwała kolejna zawierucha wojenna i okres istnienia Księstwa Warszawskiego. W latach 1806-15 jedynym ważnym przedsięwzięciem była budowa nowego mostu Chwaliszewskiego.

W roku 1815 miasto ponownie znalazło się w rękach pruskich. Do miasta wkroczyły oddziały pod dowództwem gen. von Thümena, w Poznaniu stacjonował wtedy 19 Pułk Piechoty, a władze wojskowe nie miały łatwego zadania, gdyż realizowały także zadania porządkowe i policyjne. Prace nad rozbiórką murów kontynuowano, choć niektóre bramy przetrwały dość długo (zewnętrzna brama Wroniecka do roku 1832, wewnętrzna do 1846, a mała Ciemna Bramka aż do 1871). Do dziś zachowały się krótkie odcinki murów, dwie baszty i wykusz.

Patrz: Budownictwo wojskowe w szczegółach.


Ciąg dalszy (2) -

Mariusz Wojciechowski
POCZTA/MAIL
mariusz@mariwoj.pl